Książki nominowane do

Nagrody KLIO

 

w 2009 roku

 

KATEGORIA AUTORSKA

 

Eryk Krasucki  

Międzynarodowy Komunista. Jerzy Borejsza
– biografia polityczna
                                                                                                  

Wydawnictwo Naukowe PWN                                                                                                                                      

Jerzy Borejsza – (1905–1952) to jedna z najbarwniejszych postaci polskiego życia politycznego i kulturalnego pierwszej połowy minionego stulecia. W latach 20. XX wieku znany w Europie Zachodniej anarchista; później działacz KPP. W czasie II wojny światowej najpierw dyrektor lwowskiego Ossolineum, potem ochotnik walczący z Niemcami w szeregach Armii Czerwonej, wreszcie – trochę wbrew sobie – działacz Związku Patriotów Polskich i PPR. To on, ku niezadowoleniu radzieckich towarzyszy, został na krótko pierwszym powojennym cenzorem. On też, podczas podróży po Stanach Zjednoczonych, bez grosza przy duszy i bez upoważnienia komunistycznego rządu, nawiązywał stosunki kulturalne i podpisywał umowy z poważnymi wydawcami amerykańskimi. Do historii przeszedł głównie jako twórca i pierwszy szef koncernu, jakim był w latach 1945–1948 „Czytelnik", jako człowiek, który zdołał wydobyć ze Lwowa podstawową część Ossolineum i przenieść ją do Wrocławia. Tam w roku 1948 zorganizował Światowy Kongres Intelektualistów, w którym udział wzięła elita kultury europejskiej.   

 

 

Mariusz Mazur               

O człowieku tendencyjnym… Obraz nowego człowieka w propagandzie komunistycznej w okresie Polski Ludowej i PRL 19441956  

Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej                                                                                    

Podstawowym celem książki jest wykazanie, że paradygmat nowego człowieka nie odpowiada wyłącznie refleksji komunistycznej, jak chcą tego niektórzy, a pewne elementy jego postaci są uniwersalne i wielokrotnie przywoływane w towarzyszącej nam grze kulturowej. Ponadto książka ma dowieść, że nowy człowiek i homo sovieticus to dwie różne, choć nieantytetyczne figury. Należy też zastanowić się nad tym, czy popularna teza o absolutnym zakłamaniu propagandy jest prawdziwa. Wydaje się raczej, że władza często ujawniała swoje preferencje wprost, ogłaszając, w czym upatrywała własnego interesu oraz jak interpretowała dobro państwa, społeczności, jednostki.

 

 

 

Halina Manikowska     

Jerozolima – Rzym - Compostela. Wielkie pielgrzymowanie
u schyłku średniowiecza
                                                                                              

Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego,
Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej

 

U schyłku średniowiecza wierni często decydowali się na pielgrzymki do Ziemi Świętej, do Rzymu i do grobu św. Jakuba w Composteli. Po każdej takiej wyprawie spisywano doświadczenia, relacje, itineraria, przewodniki i opisy miejsc świętych.

Oparte na najobszerniejszych relacjach badania dały wspaniały fresk późnośredniowiecznego wielkiego pielgrzymowania, kierujący uwagę na to, co można by określić jako najwyższy stopień przyswojenia i zracjonalizowania wiedzy religijnej i odrębności kultur, percepcji czasu i przestrzeni. W zapisie zbiorowego doświadczenia drogi, wspólnego uczestnictwa w pielgrzymim rytuale możemy odczytać odmienne przeżywanie świętości, różne dostrzeganie i postrzeganie śladów kultury starożytnej w Rzymie czy obcości cywilizacji islamu na Bliskim Wschodzie, indywidualne, wreszcie, spotkanie z wielkim dziedzictwem fabularnym i legendarnym na drodze do św. Jakuba. I o tej konfrontacji – zderzeniu percepcji późnośredniowiecznego mieszczanina z bogactwem obrazów i treści, jakie oferowała mu wielka pielgrzymka, a które w pełni dostępne było tylko nielicznym, najlepiej wykształconym pątnikom – jest ta książka.        

 

 

 

 

KATEGORIA MONOGRAFII NAUKOWYCH

 

Ewa Gruner-Żarnoch    

Starobielsk w oczach ocalałych jeńców 

Wydawnictwo LTW

Towarzystwo Opieki nad Archiwum Instytutu Literackiego w Paryżu

                                                                                                                                     

Książka to owoc wieloletniej pracy autorki, mozolnego zbierania dokumentacji i relacji nt. zbrodni katyńskiej, zwłaszcza zaś obozu w Starobielsku i miejsca mordu jego więźniów w Charkowie. Zgromadziła wszystko, co o Starobielsku przekazali ci, którzy go przeżyli, co znane jest z dokumentów sowieckich i zeznań byłych funkcjonariuszy NKWD, z listów i wspomnień rodzin. Po przestudiowaniu tego ogromnego materiału i na podstawie własnych przemyśleń wysnuła tezę – śmiałą, ale nie nieprawdopodobną – że decyzja o wymordowaniu oficerów
WP i policjantów, polskich jeńców wojennych, faktycznie podjęta została dużo wcześniej niż 5 marca 1940 roku, jeszcze w okresie przed napaścią Związku Sowieckiego na Polskę. Napisała książkę o Nich – jako hołd dla Nich. Każdy, kto będzie chciał pisać
o Starobielsku, po książkę tę sięgnąć powinien.                                            

 

 

Grzegorz Myśliwski     

Wrocław w przestrzeni gospodarczej Europy (XIIIXV wiek).
Centrum czy peryferie?                                                                                              

Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej

Grzegorz Myśliwski w swej najnowszej publikacji stanowiącej rezultat badań w archiwach polskich i zagranicznych, zrekonstruował miejsce i rolę Wrocławia w sieci powiązań między pięcioma wielkimi strefami gospodarczymi: sudecko-karpacką, czarnomorską, turyńsko-sasko-łużycką, górnoniemiecką i północno--włoską. Jednocześnie ukazał to miasto jako obszar przenikania się wielu kultur kupieckich (górnoniemieckiej, żydowskiej, włoskiej, hanzeatyckiej i niderlandzkiej).  

 

 

 

Paweł Żmudzki              

Władca i wojownicy. Narracje o wodzach, drużynie i wojnach
w najdawniejszej historiografii Polski i Rusi
              

Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego,
Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej

 

Średniowieczni dziejopisarze bardzo często i bardzo chętnie opisywali waleczne czyny władców i wojowników. W ich utworach wojna stawała się tematem zideologizowanym oraz łatwo podlegającym mityzacji. Z reguły zadaniem średniowiecznego utworu historiograficznego było wytłumaczenie, że to Bóg dał zwycięstwo jednej ze stron, a drugą skazał na porażkę. Temu nadrzędnemu wyjaśnieniu podporządkowywano szczegóły narracji batalistycznych. Średniowieczni narratorzy, splatając wątki swoich wywodów, nagminnie stosowali się do utartych konwencji i powszechnie znanych schematów opowiadania o triumfach i klęskach, dobrym i złym wojsku oraz wspaniałym albo przegranym monarsze. Przedstawianie wydarzeń i ich bohaterów w sposób typowy, zapewniało opowieściom wiarygodność. Książka jest próbą porównawczej analizy narracji
o wojnach, wodzach i wojownikach, zaczerpniętych przede wszystkim z Gesta ducum... Galla Anonima i Powieści minionych lat. Do celów komparatystycznych posłużyły między innymi fragmenty dzieł kronikarzy normańskich (Dudo z Saint Quentin, Wilhelm z Jumieges i inni), Kosmasa z Pragi, Wincentego Kadłubka, Saxona Gramatyka, Pawła Diakona. Poszukiwanie
i zestawienie podobnych fabuł pozwala odczytać ich wspólny sens, a następnie prowadzi do określenia charakterystycznych cech
i poczynań bohaterów – wojowników różnego typu, a także umożliwia dookreślenie literackiego ideału drużyny wielkiego władcy.
                                                                                                                        

 

 

Jacek Żurek

Ruch „księży patriotów” w województwie katowickim w latach 19491956     

Instytut Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu             

                                                                                   

Niemal dwie dekady po upadku komunizmu w Polsce nie dysponujemy monografią, która mogłaby wyczerpująco opisać zjawisko ruchu „księży patriotów”, jego genezę i funkcjonowanie. Książka stanowi rekonesans w badaniach dotyczących obszaru Górnego Śląska. W latach 80. Wojciech Jaruzelski konstatował z melancholią, że Kościół Katolicki jest jak garb – trzeba nauczyć się z nim żyć. Postawy kapitulanckiej nie prezentowali jego poprzednicy. Szefowie partii komunistycznej w czasach stalinowskich – byli pełni optymizmu, czego efektem był promowany z rozmachem ruch „księży patriotów”. Co z tego wynikło? Niech cierpliwy Czytelnik sam się przekona.                                                  

 

 

 

 

 

KATEGORIA EDYTORSKA

 

Biblioteka Narodowa   

Atlas Antonia Milla z 1583 roku                                                                           

Oprac. Ewelina Bykuc, Lucyna Szaniawska, Mari Woźniak                                                                                                   

Prezentowana książka zawiera reprodukcję rękopiśmiennego atlasu włoskiego kartografa Antonia Milla Geographicae tabvlae in charta pergamena z 1583 rok, wzbogaconą interesującym komentarzem naukowym.

Szesnastowieczny atlas morski, poddany w 2002 roku gruntownej restauracji, jest jednym z najcenniejszych dzieł w kolekcji kartograficznej Biblioteki Narodowej. Składa się z ośmiu map portolanowych, wykonanych na pergaminie w niezwykle pięknej estetyce – z precyzyjnie opisaną linią brzegową, wypełnioną nazwami portów, oznaczeniem przybrzeżnych obszarów niebezpiecznych, a także miejsc widocznych z okrętu, umożliwiające określenie jego położenia. Edycję Wydawnictwa Biblioteki Narodowej uzupełniają ilustrowane opisy poszczególnych map, dokonane przez Lucynę Szaniawską. Publikacja zawiera również trzy eseje: Eweliny Bykuć – poświęcony autorowi Atlasu, Marii Woźniak – mówiący o konsekwencji zabytków pergaminowych BN, oraz wykład Lucyny Szaniawskiej omawiający ewolucję kartografii śródziemnomorskiej. Ewa Jakubowska, autorka szaty graficznej publikacji, nawiązuje w swoim projekcie do stylu epoki, dominującego w czasach powstania Atlasu.                                                                                                                                          

 

 

Instytut Archeologii i Etnologii PAN      

Pradzieje Wielkopolski. Od kamienia do średniowiecza                                        

red. Michała Kobusiewicz                                                                                                                                       

Na książkę składają się ułożone w porządku chronologicznym artykuły przybliżające poszczególne okresy z najdawniejszej historii Wielkopolski – od kamienia łupanego do średniowiecza.
W publikacji znajdziemy również dział poświecony rozwojowi badań archeologicznych w Wielkopolsce sięgających czasów renesansu. Także cudzoziemcy mogą przeczytać obszerne fragmenty w języku angielskim.           

 

 

Muzeum Narodowe w Krakowie            

Urbs celeberrima. Księga pamiątkowa na 750-lecie lokacji Krakowa

red. Andrzej Grzybkowski, Zdzisława Żygulski jun., Teresa Grzybkowska                                                                                                   

Urbs celeberrima – „miasto najsławniejsze” – określenie, które obrano na tytuł księgi pamiątkowej wydanej przez Muzeum Narodowe w Krakowie dla upamiętnienia 750-lecia lokacji miasta na prawie magdeburskim. W odniesieniu do Krakowa określenie to po raz pierwszy pojawiło się w na sztychu Meriana z 1619 roku, przedstawiającym panoramę miasta. Z Krakowa – stolicy Polski
w okresie świetności Rzeczypospolitej – wyszło wiele wspaniałych dzieł, które znajdują się obecnie zarówno w innych polskich miastach, jak też poza granicami kraju.  

Księga pokazuje miasto w czasie, gdy stawało się ono jednym z najpiękniejszych miast Europy, gdy w skarbcu królów znajdowały się arcydzieła średniowiecznego złotnictwa, w czasie gdy rozwija się – rozsławiając krakowską Akademię – nauka, kiedy wreszcie liczne karty historii Krakowa zapisane zostały przez losy największych bohaterów narodowych od Kościuszki do Piłsudskiego.

                                                                                                                                         

 

 

 KATEGORIA VARSAVIANA

 

Wydawnictwo TRIO     

Ideologia i konserwacja. Architektura zabytkowa w Polsce w okresie socrealizmu

Piotr Majewski                                                                                                 

Książka przedstawia dramatyczne losy polskich zabytków, przypadające na powojenne lata stalinowskiego komunizmu w Polsce. Badania nad zabytkami polskimi w okresie socrealizmu miały często charakter dyletancki. Stanowi to dziś duży problem, ponieważ świadkowie i uczestnicy, odpowiedzialni za przekazywanie wiedzy na temat zabytków w Polsce z tego okresu, to z reguły architekci, historycy sztuki, zawierzający swojej coraz bardziej wyblakłej i nieweryfikowanej naukowo pamięci, i ulegający nostalgicznym ułudom. Druga grupa, która nie doświadczyła badanego okresu, opierając się wyłącznie na wyrywkowym wglądzie w dostępne źródła, popada w anachronizmy, krytykując i potępiając z pozycji obecnego stanu historii sztuki i architektury poczynania uczestników tamtych wydarzeń. Autorowi udało się przedstawiony okres historyczny opisać w sposób trafny i rzeczowy, nie tylko w oparciu o  zgromadzone źródła, ale również dzięki próbie zrozumienia i odczucia dramatyzmu tamtych czasów.

                                                                                                                                        

 

 

Muzeum Historyczne m. st. Warszawy 

Skrawek wolnej Warszawy. Codzienność powstańczej Starówki w fotografii Jerzego Chojnackiego 

red. I. Maliszewska, Z. Walkowski, M. Mikulski

Album prezentuje kolekcję zdjęć, których częściowo uszkodzone negatywy znajdują się w zbiorach Muzeum Historycznego
m. st. Warszawy. Jerzy Chojnacki przywiązywał wagę nie tylko do dokumentalnego charakteru zdjęć, wiele z nich to fotografie wysmakowane artystycznie. Udało mu się uratować tylko piętnaście rolek filmów negatywowych, zawierających głównie zdjęcia z zaplecza, te z pierwszej linii frontu, przekazane ze Starówki do Śródmieścia przepadły. Autor nie pozostawił żadnych wskazówek dotyczących miejsc przedstawionych na fotografiach, dlatego przez kilka lat były one systematyczniej identyfikowane.

Zdjęcia Jerzego Chojnackiego obrazują to, co działo się na zapleczu frontu w pierwszym okresie Powstania Warszawskiego, kiedy zorganizowane życie cywilne widoczne było niemal na każdym kroku. Całość tworzy nostalgiczną opowieść o najstarszej zabytkowej dzielnicy Warszawy tuż przed jej zagładą.

Album otrzymał oryginalną oprawę edytorską. Duże wrażenie robią wplecione w powstańczą narrację fotografie dzisiejszej Starówki z naniesionymi cieniami świadków tamtych wydarzeń.          

 

 

Muzeum Historyczne m. st. Warszawy                                                            

Cykl edytorski „Biblioteka Warszawska”                                                         

                                                                                                                                         

Jest to seria książek poświęconych Warszawie. Wzorem dla niej była Biblioteka „Syrenki” PIW-u odznaczająca się rozmaitością form i gatunków literackich. W „Bibliotece Warszawskiej” znaleźć można: monografie, pamiętniki, opracowania biograficzne, zbiory esejów i szkiców historycznych, edycje dokumentów i tekstów źródłowych, oraz klasykę varsavianistyczną. Zamiarem wydawcy jest publikowanie wszystkiego, co może wzbogacić wiedzę o Warszawie, i co zainteresuje nie tylko specjalistów, ale wszystkich czytelników.                                                                                         

 

 

 

Muzeum Powstania Warszawskiego     

Rozpoznaj Warszawę. Nieznane fotografie z archiwów rodzinnych 1939–1945                                                                                         

Album zawiera ponad 200 fotografii w znakomitej większości nigdy nie publikowanych. Ich twórcami byli żołnierze, których funkcję określano formalnie: PSW – Prasowy Sprawozdawca Wojenny, podlegający BIP-owi, lub fotografowie posiadający swój sprzęt i działający na własną rękę. Filmy wywoływano zazwyczaj w powstańczych laboratoriach, a klisze ukrywano w najrozmaitszych skrytkach. To, co ocalało po wojnie, zostało odkopane z gruzów i przeniesione do rodzinnych archiwów. Łącznie udało się zebrać fotografie, wykonane przez 43 fotoreporterów. Najmłodszy dokumentalista w chwili wybuchu powstania miał zaledwie 15 lat, a najstarszy 52.